KOSOVA, FOLE E SHQIPONJAVE

KOSOVA, FOLE E SHQIPONJAVE

Dr. Abdul Aziz Kasim

(Artikulli është botuar në Dituri Islame)

Ndonjëherë na ndodhë që, për disa çaste, të pushtohemi nga ndjenja dhe përjetime të magjishme, të cilat vijnë si rezultat i ndonjë ngjarje, vizitës së ndonjë vendi apo takimit me ndonjë njeri të caktuar. Ato paralizojnë ndjenjat dhe vetëdijen duke e bërë njeriun të ngjashëm me dikë që ka humbur toruan, është dehur apo është duke fantazuar sikur është jashtë kësaj bote në një vend tjetër, duke mos dashur të kthjellet nga kjo dehje dhe as të kthehet në botën e vërtetë.

Kjo më ndodhi edhe mua derisa në Rugovë, në zemër të Ballkanit, një urë të vjetër nga druri nga e cila po vëzhgoja ujin që gurgullonte i pastër si kristal. Për një çast sikur koha u ndal për mua dhe më kapluan ato momente të magjishme: uji poshtë meje bënte melodi përrallore, malet krijonin një portret të gjelbër të peizazheve që nuk kishin fund, pastaj ajri i pastër që depërtonte brenda meje si një fllad dhe freski e papërshkruar. Për një moment u kthjella nga dehja ime dhe thashë: O Allahu im, nëse Xhenneti ka këtë bukuri e madhështi, atëherë lum për ne!

Kam realizuar dy vizita në dy vende të ndryshme për të cilat edhe kam shkruar nga një libër. Vendin e Nexhashiut (Etiopinë) dhe vendin e Buhariut (Uzbekistanin). Kësaj radhe kam vendosur të shkruaj për Kosovën e bukur, me të cilën kam një rrugëtim që nuk nis sot. Historia ime me Kosovën ka nisur trishtueshëm, dhimbshëm, në fund të viteve të nëntëdhjeta të shekullit të kaluar, në luftën e saj. Kam bashkëndjerë dhimbjet me të.  Në Kosovë erdha prapë por kësaj radhe me përjetime më ndryshe. Allahu ma mundësoi ta vizitoj Kosovën për dy javë, vizitë gjatë së cilës kam ndryshuar mbi 90% të informatave që i kam pasur për të. Imazhi për Kosovën për mua tanimë është krejtësisht ndryshe, gjithsesi më i mirë se që kam ditur e mësuar për të nga larg. E falënderoj Allahun shumë që ma mundësoi ta vizitoj Kosovën këtë pranverë të bukur e të mrekullueshme!

Edhe atje nuk munda të qëndroj larg profesionit tim si gazetar. Kam bashkëbiseduar gjerë e gjatë me disa intelektualë dhe hoxhallarë për vendin e tyre. Kam filluar me emrin e vendit të tyre për ta kuptuar nëse është Kosova apo Kosovo siç e lexojmë (në anglisht). Përgjigj ishte: Kosovë, e jo Kosovo, sepse me këtë emrin e fundi na thërrasin serbët. Në shumicën e burimeve ndërkombëtare, emri i Kosovë shkruhet kështu, që në një farë forme e ul dhe nënçmon paksa si shtet. Personalisht banorët e këtyre trevave, duke përfshirë këtu boshnjakët dhe të tjerët, i pata menduar si turq të mbetur që nga koha e sundimit pesëshekullor osman, por jam çuditur kur kam mësuar se shumica absolute e banorëve të Kosovës janë shqiptarë që kanë gjuhë gjuhën, traditën dhe kulturën e tyre plotësisht të ndryshme nga turqit. Po kështu mësova se Kosova ishte vendi i vetëm që ka popullsi me përkatësi islame prej 95%. Shqiptarët dallohen për guximin, trimërinë, forcën, sinqeritetin, bujarinë. Historianët arabë këtë vend e quanin ‘kusvah.’ Ata njihen edhe si ‘arnautë’ dhe mburren me këtë emër. Kjo për shkak të guximit të shfaqur gjatë betejave ne periudhën e sundimit osman. Kur të tjerët tërhiqeshin, ata ngelnin në fushëbetejë dhe thoshin ‘arun en neud’ (turp të kthehemi). Me kalimin e kohës, shqiptimi ka marrë trajtën e emrit arnaut. Për shkak të kësaj trimërie dhe guximi, ata përbënin kryesisht ushtrinë e jeniçerëve në shtetin osman.

Shqiptarët dallohen për nacionalizmin e tyre. Megjithëqë jetojnë të shkapërderdhur në disa shtete, Shqipëri, Kosovë, Maqedoni, Mal të Zi, Serbi, Sanxhak, Bosnjë, ndjenja për nacionalizmin është e theksuar shumë. Duke shëtitur me një shoqërues timin, e pyeta për atë se përse Hollivudi po i portretizon shqiptarët si mafiozë e gangsterë? Ai paksa me ironi më tha se ne jemi të parët në çdo gjë dhe filloi të përmend Kelmendin në xhudo, Mustafin, Xhakën e Shqirin në futboll, Albanin, Abdul Kadrin dhe Shuajbin në hadith. Ajo që më çuditi edhe më shumë është se edhe poeti i njohur egjiptian, Ahmed Rami, ishte shqiptar. Edhe aktorët Ahmed Madhhar dhe Lejla Fevzi kishin rrënjë shqiptare, e mos pyet për Muhammed Ali Pashën, me të cilin disa historianë e lidhin fillimin e rilindjes arabe.

Ajo që kam parë në këtë vend e që më ka mahnitur më së shumti është valëvitja e flamurit amerikan në çdo vend dhe fotot e ish-presidentit amerikan Bill Klinton në sheshe, restorante, dyqane e madje edhe në shtëpi. I tërë populli atje, të mëdhenj e të vegjël, e donin Amerikën dhe shprehnin admirimin dhe mirënjohjen e tyre për të. Me kujtohet se kur vizituam kryetarin e një bashkie në zyrën e tij, në tavolinën e tij pashë flamujt e Amerikës, Shqipërisë dhe Kosovës. Ia parapriva menjëherë me pyetje: mund ta marr me mend pse e ke vendosur flamurin e Kosovës, po përse këta dy flamujt tjerë? Më tha: Po të mos ishte Zoti, së pari, e pastaj Amerika, serbët nuk do të ndalnin masakrat e tyre ndaj nesh para syve të tërë botës. Përkrah nesh në ato kohë të spastrimit etnik nuk kishte ngel askush ose fare pak. Me intervenimin e Amerikës nëpërmjet NATO-s, u ndalën masakrat dhe jeta rifilloi përsëri. Për këtë shkak i detyrohemi shumë Amerikës. Ndërsa sa i përket flamurit të Shqipërisë, është flamuri ynë kombëtar. Me këtë kemi sfiduar xhandarmërinë serbe dhe me të kemi kërkuar pavarësinë e vendit tonë.

Kosova është vend i bukur. Ai që e viziton, veçmas në pranverën e hershme, mahnitet nga bukuria e saj. Në këtë kohë, e veshur me të bardhë nga bora që ende nuk ka shkrirë dhe nga uji që gufon e rrjedh në lumenj, Kosova të duket si një parajsë e vërtetë. Nëse zgjat duart për ta mbushur një grusht nga ky ujë, do të përfshihesh nga një ndjenjë e veçantë e nëse e shijon, do të përjetosh ëmbëlsi që unë nuk di në jetën time të kam shijuar të ngjashëm me atë të ujit që piva atje. Kosova është vend turistik i klasit të parë. Edhe pse tani për tani familjet e gjirit arab preferojnë Bosnjën, kam përshtypjen se brenda pesë viteve të ardhshme, Kosova do të jetë destinacioni i tyre i ri, për shkak të karakteristikave që ofron për familjet konzervative.

Nuk mund ta harroj entuziazmin e shoqëruesit tim, hoxhës Musli nga qyteti i Pejës ndërsa po kalonin nëpër fshatin e Abdul Kadir Arnautit, hadithologut të Shamit, për të hyrë më pas në ato male të larta e të gjelbëruara që nuk mbaronin kurrë. Pamje përrallore që të magjepsnin. Më kujtohet se u ula rrëzë një bjeshke në një fushë të gjelbëruar në një lendinë të gjelbër dhe nga bukuria që shihja para vetes shpirti nuk ma thoshte që të çohem e ta braktis atë vend.

E kam vizituar edhe qytetin e Vushtrrisë ku kam parë njerëzit që nuk reshtnin së falënderuari EBA-të. Atje më parë kishte qenë një kontingjent i forcave të EBA-së që kishte qëndruar dy vite. Shejh Zayed bin Sultani -rahmet pastë- kishte ndërtuar një spital në këtë qytet, të cilin e vizitova kalimthi. Po kështu kishte ndërtuar një xhami të madhe, e cila mbante emrin e tij. Pata nderin të falem në këtë xhami. Shoqëruesi im[1] më tha se nuk ka familje në Vushtrri që nuk e falënderon Shejh Zayedin dhe që nuk lutet për të, për shkak të mirave që kanë parë prej tij.

Kam takuar edhe Myftiun e Kosovës, njëherësh kryetar i Bashkësisë Islame atje, hoxhën Naim Tërnava, një nga heronjtë e këtij vendi dhe mik e dashamir i Mbretërisë Saudite. Nuk kursehej nga krenaria që ndiente për takimin me mbretin tonë Abdullah, rahmet pastë, tre porositë e të cilit vazhdonte t’i kujtonte ende me kënaqësi: largimin e radikalistëve nga vendi, durimin dhe angazhimin për ndërtimin e Kosovës. Shkëlqesinë e tij e pyeta për  Iranin nëse kishin arritur të depërtonin siç kishin depërtuar në Bosnjë ku disa bonjakë ishin shndërruar në shiitë. Ai prerazi ma tha: nuk kanë mundësi të hyjnë në vendin tonë. Ata më kanë ardhur mua  dhe më kanë ofruar një çek me shumë të majme parash që t’iu jap leje për të hapur vetëm një qendër iraniane këtu në Kosovë por unë kam refuzuar rreptësishtë dhe iu kam thënë: këto vende për shekuj janë myslimanë sunnitë dhe unë nuk lejoj kurrë që shiizmi të përhapet këtu. Ata mund të na vardisen por ne jemi kundër tyre.

Shkëlqesia e tij falënderoi shumë edhe Shejhun Muhammed El-Isa duke thënë se vizita e tij vitin e kaluar ishte e suksesshme. Ai konsideronte se me ardhjen e tij në krye të Rabitas, kjo e fundit ka marrë një kthesë të re në veprimtarinë islame. Vizioni i Dr. El-Isa për Islamin në Evropë është tolerant, i hapur dhe punon në përmirësimin e imazhit të Islamit. Ne e inkurajojmë dhe me kënaqësi presim nismat sikur kjo. Ai po kështu foli fjalë të mira për Këshillin Ndërkombëtar të Kur’anit Fisnik dhe rolin e tij në mbështetjen e garave të Kur’anit në Kosovë.

Kam ende për të folur shumë për Kosovën por këtë gjerësisht do ta bëj në një libër të cilin jam i vendosur ta publikoj së shpejti me lejen e Allahut. Ajo që dua të them këtu është se shqiptarët nuk janë turq në origjinë dhe se ata ëndërrojnë krijimin e një Shqipërie të madhe. Personalisht, kam bindjen se brenda pak dekadave do ta bëjnë këtë dhe për herë të parë, pas shekujsh sundimi nga të huajt, do ta sundojnë vetveten. Të mendohet se shqiptarët kanë varësi politike, është gabim. Ata kanë qëndrimet dhe politikën e tyre të pavarur.

Kosova mund të luajë rol të rëndësishëm në përmirësimin e imazhit të Islamit në Evropë, për shkak të evropianizmit të saj, pozitës së SHBA-ve në mesin e popullit të saj dhe injorimit perëndimor që i bëhet vendeve tjera islame, veçmas Turqisë[2].

Përshtati në shqip: Dr. Sedat ISLAMI

—————————————-

[1] Përkthyesi i këtij artikulli.

[2] Artikulli është publikuar në gazetën elektronike Enha (http://www.an7a.com) më 3 maj 2018.

Advertisements

KËSHILLA FETARE PËR RRITJEN E SIGURISË NË TRAFIK

KËSHILLA FETARE PËR RRITJEN E SIGURISË NË TRAFIK

 

Të dashur vëllezër besimtarë!

Një nga problemet me të cilat po ballafaqohemi si shoqëri është edhe mungesa e sigurisë në trafik. Vetëm këtë vit (janar-qershor) janë shënuar mbi shtatëmijë aksidente të cilat kanë marrë jetën e mbi 50 (pesëdhjetë) personave ndërsa kanë lënë me lëndime mbi 5600 (pesëmijë e gjashtëqind) të tjerë[1]. Rasti i shuarjes së një familje të tërë, familjes Sadikaj nga Suhareka[2], për të cilët e lusim Allahun t’i ketë mëshiruar, na ka prekur të gjithëve dhe na ka detyruar që ta trajtojmë këtë problematikë më seriozisht. Aksidentet në trafik janë bërë dukuri vrasëse. Sipas autoriteteve, shkaktarë kryesorë të tyre janë pakujdesia, shkelja e rregullave të komunikacionit, tejkalimi i shpejtësisë me theks të veçantë, vozitja nën ndikimin e alkoolit, etj. Me një fjalë, faktori njeri është shkaktari kryesor, andaj, duke u nisur nga obligimi ynë fetar e qytetar për të kontribuar për të mirë në shoqëri, veçmas kur dihet se viti 2018 nga organet qeveritare është shpallur si vit i sigurisë në trafikun rrugor, hutben e kësaj xhumaje do t’ia kushtojmë sigurisë në trafik si kontribut konkret në fushatën e vetëdijesimit dhe sensibilizimit për rritjen e sigurisë në trafik.   

 

Besimtarë të nderuar!

Dijetarët dhe shkollarët myslimanë, duke parë shtimin e aksidenteve nga dita në ditë, janë marrë me këtë problematikë dhe, duke iu referuar teksteve dhe rregullave fetare[3], kanë nxjerrë një kod rregullash e udhëzimesh[4], pjesë të të cilit do t’i prezantojmë sot para jush në këtë hutbe:

1)      Respektimi i shenjave të trafikut është detyrim që, përderisa nuk bie ndesh me fenë, duhet respektuar patjetër. Respektimi i këtyre rregullave nënkupton ruajtjen e jetës për vete dhe për të tjerët. Për këtë shkak, feja na urdhëron që të mos i ekspozohemi rreziqeve që mund të na kushtojnë me jetë. Allahu thotë:

﴿وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ

“…mos e çoni veten tuaj në shkatërrim…” [Bekare: 195]

Ruajtja e jetës, siç dihet, është një ndër pesë objektivat kryesore të fesë. Për këtë shkak, dënohet rëndë cenimi i saj, qoftë ndaj vetvetes, qoftë ndaj të tjerëve[5].

2)      Shoferi është përgjegjës për dëmin që e shkakton nga pakujdesia dhe shkelja e rregullave. Për këtë shkak, kërkohet maturi. Pejgamberi a.s. ka thënë: “Jini të matur dhe mos u ngutni sepse nuk është mirësi të ngutni.”[6] Në koment të hadithit qëndron se nuk duhet ngutur kafshën ose mjetin e udhëtimit, pra nuk duhet vozitur me shpejtësi të madhe[7].

3)      Shoferi duhet patjetër të jetë i pajisur me leje të vozitjes.

4)      Rruga nuk është pronë individuale që dikush të ketë të drejtë ta uzurpojë, ngushtojë, devijojë.

5)      Ndalohet ndërmarrja e veprimeve që mund të shkaktojnë aksidente, si: prishja e rrugës, hapja e gropave, etj. Kjo ndalesë vlen edhe kur ndërhyrja në rrugë bëhet për qëllime të mira por që nuk vendosen shenjat paralajmëruese. Për këtë shkak, përkujdesja për rrugën është prej pjesëve të besimit dhe prej lëmoshës, derisa dëmtimi i saj është mëkat. Pejgamberi a.s. ka thënë:

  • “Besimi është shtatëdhjetë e ca degë: më e larta është dëshmia la ilahe il-laAllah ndërsa më e ulëta është heqja e pengesave nga rruga.”[8]
  • “Largimi i pengesave nga rruga është lëmoshë.”[9]
  • “Kush e dëmton myslimanin, Allahu do ta dëmtojë atë.”[10]
  • “Duhet mallkuar atë që dëmton besimtarët në rrugën e tyre!”[11]

6)      Lejohet gjobitja e atyre që shkelin rregullat në trafik, veçmas kur ato janë shkak i shpërfilljes së ndalesave fetare. Jo rrallë ndodhë që aksidentet të shkaktohen pse disa vozitës janë nën ndikimin e alkoolit, kësaj pije të urryer e cila të humb mendjen dhe jetën.

 

Të respektuar xhematlinj!

Nuk janë vetëm rregullat ato që duhen të kihen parasysh por edhe etika. Nga udhëzimet e përgjithshme fetare për etikën në rrugë, dijetarët myslimanë kanë kërkuar që ajo të aplikohet edhe në trafik. Duke iu referuar porosive kur’anore dhe profetike[12] për mirësjelljen dhe buzëqeshjen kur të takohemi me njëri tjetrin, për mos provokimin nga injorantët, për largimin e pengesave nga rruga, kanë kërkuar që në trafik:

  • ta respektojmë njëri tjetrin,
  • të jemi të matur dhe gjakftohtë,
  • të lirojmë rrugën në rast nevoje, 
  • të këshillojmë njëri tjetrin për kujdes në rrugë,
  • të këshillojmë njëri tjetrin për respektim të ngasësve tjerë,
  • të heqim nga rruga gjërat që mund të jenë shkak i aksidenteve,
  • të kemi kujdes veprimet që mund të neveritin të tjerët, etj.

 

Të dashur vëllezër!

Duke përfillur këto rregulla fetare dhe këtë etikë, ne, jo vetëm që do të ruajmë veten dhe të tjerët, do të ruajmë pasuritë tona dhe do të ndërtojmë një shoqëri që respektin e ndërsjellë e ka imazhin më të theksuar, por edhe do të fitojmë kënaqësinë dhe shpërblimet e Zotit. Nëse për mungesë respekti ndaj njëri tjetrit e për kërcënime fizike dhe për pengesa e dëmtime në rrugë janë par  janë paraparë dënime, për respekt e ruajtje të njëri tjetrit dhe për mirësjellje në rrugë janë paraparë shpërblime. Pejgamberi a.s. ka thënë: “Një njeri kaloi pranë një dege të një peme që kishte rënë në rrugë, të cilën e largoi duke thënë: Pasha Allahun, do ta largoj që të mos i dëmtojë myslimanët. Allahu (e shpërbleu për këtë vepër dhe) e futi në Xhennet.[13][14]

 

(http://indeksonline.net/imamet-kosovare-japin-keshilla-si-te-shmangen-aksidentet-ne-komunikacion-foto/)


[2] Më datën 8.7.2018 pesë anëtarët e familjes Sadikaj që po vinin nga Zvicra për pushime humbën jetën në Duhël.

[3] Sa për ilustrim, shih ajetin 59 nga kaptina Nisa: “O besimtarë! Bindjuni Allahut, bindjuni të Dërguarit dhe atyre që drejtojnë punët tuaja.”; hadithin e shënuar nga Ibn Maxheh: “Nuk ka dëm dhe as kthim të dëmit me dëm!”;  rregullin: ‘Veprimet e pushtetarëve tanë janë të lidhura/kushtëzuara me interesin e popullatës.’ Sigurisht, në vënien e rregullave të trafikut ka interes për ne dhe jetët tona.

[4] Shih: vendimin e Akademisë së Fikhut Islam (organ i OKI), nr. 71, fq. 162-163 të marrë në sesionin e tetë, 1414 h;

[5] Shih ajetin 68 nga kaptina Furkan: “…nuk vrasin njeri, gjë që Allahu e ka ndaluar, përveçse me të drejtë…”, dhe ajetet 29-30 nga kaptina Nisa; “…dhe mos e vritni veten (dhe njëri-tjetrin)! Vërtet, Allahu është i Mëshirshëm me ju. 30. Këdo prej jush që e bën këtë përdhunisht dhe padrejtësisht, Ne, pa dyshim, do ta hedhim në zjarr. Kjo është shumë e lehtë për Allahun.”.

[6] Hadithin e shënon Buhariu.

[7] Mubarekfuri, UbejduRrahmani, Mir’atu-l-mefatih sherhu Mishkati-l-Mesabih, (Indi: Universiteti selefit, 1984), 9/154.

[8] Hadithin e shënon Muslimi.

[9] Hadithin e shënojnë Buhariu dhe Muslimi.

[10] Hadithin e shënojnë Ebu Davudi dhe Tirmidhiu.

[11] Hadithin e shënon Taberaniu në El-Kebir, nr. 3050.

[12] Sa për ilustrim shih: ajetin 63 nga kaptina Furkan: “Robërit e të Gjithëmëshirshmit janë ata që ecin thjesht nëpër Tokë dhe, kur të paditurit i sulmojnë me fjalë, ata përgjigjen: “Paqe qoftë!”.”; hadithin e shënuar nga Buhariu dhe Muslimi: “Mos qëndroni në rrugë!…Nëse e keni patjetër, atëherë respektojeni kodin e rrugës: ulja e shikimit, shmangia nga dëmtimi i të tjerëve, përshëndetja, dhe urdhërimi për të mirë dhe ndalimi nga e keqja.”

[13] Hadithin e shënon Muslimi.

[14] Referenca kryesore: Dr. Musfir bin Ali Kahtani “Fikhu-l-murur ve âdabuhu fi-l-Islam”, http://www.saaid.net/Doat/msfer/2.htm; Muhammed Tekij Uthmani “Kavaid ve emsail fi havadith es-sejr”, http://main.islammessage.com/newspage.aspx?id=4895; Nuh Ali Selman “Mesulijjetu es-saik esh-sherijjeh an havadithi-s-sejr”, http://aliftaa.jo, fetvaja nr. 408, datë 23.12.2009.

TË QENIT KORREKT ME VETVETEN

TË QENIT KORREKT ME VETVETEN

Në Kur’anin Fisnik na janë shpalosur detaje të shumta që kanë të bëjnë me njeriun: krijimin, karakterin, bindjet dhe sjelljet e tij. Të dhënat që na ofrohen për njeriun nuk janë thjesht histori dhe përshkrime por edhe udhëzime dhe këshilla, veçmas kur bëhet fjalë për karakterin, bindjet dhe sjelljet, sepse Kur’ani është mbi të gjitha libër i udhëzimit. Kështu, Kur’ani na i përshkruan të metat por edhe mënyrën e shërimit prej tyre. Një nga të metat e njeriut është edhe mbrojtja e veprimeve të tij të gabuara me gjithë dijen që ka për to se janë të gabuara. Kur’ani na ka folur për këtë dukuri njerëzore duke na ofruar brenda përshkrimit të saj edhe mënyrën e shërimit të saj. Thotë Allahu:

بَلِ ٱلإِنسَـٰنُ عَلَىٰ نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ وَلَوْ أَلْقَىٰ مَعَاذِيرَهُ

Po, vërtet që njeriu do të dëshmojë kundër vetvetes, 15. edhe sikur të paraqesë shfajësimet e veta.” [Kijame: 14-15]

Pra, në natyrën e njeriut ka një lloj arrogance e cila e shtyn ta refuzojë të vërtetën dhe të mos i bindet asaj pavarësisht që e njeh.

Këto dy ajete kur’anore në vete fshehin edhe ilaçin e shërimit nga ky ves i ligë, nga ky imazh i keq i karakterit, nga kjo sjellje e refuzuar veçmas kur bëhet fjalë për një besimtar i cili synon kënaqësinë e Allahut.

Në vazhdim do të ofrojmë disa shembuj[1] se si manifestohet kjo arrogancë e njeriut bashkë me mënyrat e shërimit të saj:

  1. Anashkalimin e ndërgjegjes

Njeriu nuk është se nuk e di të vërtetën. Madje, për shumë gjëra se janë të mira apo jo, ai nuk duhet ta pyesë askënd tjetër pos vetes së tij. Askush nuk mund t’i jep njeriut udhëzim më të mirë se shpirti i vet. Një njeri kishte ardhur tek Profeti ﷺ për të mirën dhe mëkatin, ose thënë më mirë për kriteret dhe mjetet se si mund t’i dallonte këto dy gjëra. Profeti ﷺ i tha:

»استَفْتِ نفسَك واستَفْتِ قلبَك – ثلاثًا – ؛ البِرُّ ما اطمأنَّتْ إليه النفسُ, واطمأنَّ إليه القلبُ، والإثمُ ما حاك في النفسِ وتردَّدَ في الصدرِ وإنْ أفتاك الناسُ»

“Pyete shpirtin dhe zemrën tënde -i tha tre herë. Mirësia është ajo në të cilën të pushon zemra dhe të pushon shpirti, ndërsa mëkati është ai që të gërryen (shqetëson) në shpirt dhe të shkakton hamendje në gjoks, edhe nëse njerëzit të japin përgjigje (tjetër).[2]

Ne nuk kemi nevojë ta pyesim askënd se a është keq ta përgojosh shokun, ta vjedhësh fqinjin, ta tradhtosh mikun. Zemra ndien neveri nga veset e liga andaj nuk ke nevojë ta pyesësh askënd për to. Pra, për tu shëruar nga kjo dukuri duhet lënë zemrën të flet, jo epshin.

  1. Mospranimi i mëkatit

Nëse njeriu bën keq, atëherë zgjidhja është që të pendohemi prej mëkatit. Pendimi, siç është thënë, i shlyen mëkatet. Në vend që besimtari të mundohet ta justifikojë mëkatin atë që ka bërë se nuk është gabim, duhet të pendohet prej tij. Për këtë shkak, të parët kanë thënë: ‘Sinqeriteti që më së shumti të bën dobi është të pranosh të metat tua para Alalhut.’ Kjo për shkak se me këtë hapen dyert e pendimit ose shpëtimit nga mëkati. Kështu kanë vepruar profetët a.s. dhe kështu duhet të veprojmë dhe ne, pasuesit e tyre. Allahu i Madhëruar duke na folur për Ademin dhe Havvanë a.s. na tregon se ata shpëtuan nga mëkati sepse e pranuan atë dhe kërkuan falje:

قَالَا رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنفُسَنَا وَإِن لَّمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ

Ata thanë: “O Zoti ynë! Ne e kemi futur veten në gjynah, prandaj, nëse Ti nuk na fal dhe nuk na mëshiron, ne vërtet që do të jemi nga të humburit”.” [A’rafë: 23]

Ibn Tejmije duke u mbështetur në këtë ajet nxjerr këtë mësim: ‘Kështu mësohet (nga ky ajet) se kush nuk e pranon mëkatin, është hipokrit.

  1. Marrja me të tjerët

Marrja me të tjerët është formë tjetër si manifestohet arroganca e njeriut që mundohet të justifikojë gabimet e veta. Do të ishte mirë që në vend të kësaj të merret me vetveten. Ne të gjithë e njohim vetveten dhe e dimë sa shumë kemi nevojë të bëjmë përmirësime. Mosmarrrja me veten por me të tjerët është matës i devijimit tek dijetarët. Ebu Bekir in Abdullah Muzeniu ka thënë: Nëse e shihni ndonjë njeri që është përkushtuar për të metat e njerëzve ndërsa ka harruar të metat e veta, dijeni se ai njeri është i mashtruar (lajthitur)!

Andaj, që të mos prekemi nga ky sindrom i mëkatarëve, na duhet në pasqyrë të shohim vetëm veten tonë. Rebi bin Huthejmit i thanë: Nuk të kemi parë kurrë ta kesh përgojuar dikën?! Jam i zënë me veten time- iu përgjigj.

  1. Mashtrimi me të tjerët

Formë tjetër e manifestimit të kësaj arrogance është mashtrimit me fjalët e njerëzve edhe pse ne e njohim veten tonë. Lëvdatat e njerëzve nuk na i ndryshojnë veprat e këqija. Për këtë shkak, të parët tanë i kanë marrë me shumë rezervë lëvdatat. Sufjan bin Ujejne ka thënë: ‘Kush e njeh veten nuk mashtrohet me lëvdatat e të tjerëve.’ Për këtë shkak, të parët tanë ose kanë marrë shkas lëvdatat e kanë përmirësuar vepra, ose kanë kërkuar falje tek Zoti duke mos shpresuar në asgjë tjetër pos tek mëshira e Tij.

Për fund,

Njeriu e njeh më së miri veten e tij, andaj, në vend se të pushtohet nga nefsi e të shfaqë arrogancë, le të pushtohet nga besimi dhe arsyeja që të merr vendime të duhura; në vend se ta justifikojë mëkatin, të kërkojë falje; në vend se të merret me të metat e të tjerëve, duke e njohur veten dhe të metat e veta, të merret me vetveten; në vend se të mashtrohet me fjalët e të tjerëve e lëvdatat e tyre, të punojë sinqerisht që të jetë i mirë dhe i dashur tek Allahu, ndryshe, justifikimet nuk bëjnë punë ndërsa ngel mëkati dhe dënimi për të.

[1] Mbështetje kryesore për këtë punim kam pasur librin ‘Kavaid Kur’anijje’ të Dr. Umer Mukbilit, fq. 29-33.

[2] Albani thotë se është hadith i shkallës hasen li gajrihi.

ELHAMDULILAHI – VLERA DHE KONCEPTI

ELHAMDULILAHI – VLERA DHE KONCEPTI

 

Hyrje

Përmendja e Allahut -dhikri ka pozitë dhe rëndësi të veçantë në fe. Në Kur’an dhe Sunnet ka tekste të shumta që flasin për vlerën e dhikrit. Sa për ilustrim, Allahu për ata që e përkujtojnë thotë:

فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ

Prandaj, më kujtoni Mua (me namaz e lutje) që Unë t’ju kujtoj (me shpërblime)…” [Bekare: 152]

Ndërsa Pejgamberi Muhammed ﷺ, njeriun që e përkujton Allahun dhe tjetrin që nuk e përkujton, e sjell në shembullin e të gjallit dhe të vdekurit.

مثلُ الَّذي يذكُرُ ربَّه والَّذي لا يذكُرُ ربَّه مثلُ الحيِّ والميِّتِ

Shembulli i atij që e kujton Zotin e vet dhe tjetrit që nuk e kujton Zotin e vet është sikur shembulli i të gjallit dhe të vdekurit.” Transmeton Buhariu.

Dhikri, duke qenë se ka këtë rëndësi, ka forma të shumta, të cilat na shërbejnë për pothuajse çdo gjë në jetën tonë: dhikr për zgjim, dhikr për namaz, dhikr për ushqim, dhikri për dalje nga shtëpia, dhikri për udhëtim, dhikr për punë, dhikri për kthim, dhikr për gjumë, dhikr për falënderim, dhikr për ngushëllim….Ajo që është me rëndësi është se këto forma të transmetuara të dhikrit përmbajnë kuptime të veçanta të cilat i bëjnë më të rëndësishme se të jenë refrene që përsëriten.

Një nga këto forma të dhikrit është dhe thënia ‘elamdulilah’ të cilën e themi shpesh dhe për raste të ndryshme, gëzimi e hidhërimi. E se çfarë vlere ka dhe cilat janë disa nga kuptimet dhe domethëniet e saj, do të mësojmë në këtë shkrim.

 

  1. VLERA E ‘ELHAMDULILAH’-IT

Si formë e përkujtimit të Zotit dhe falënderimit ndaj Tij, ‘elhamdulilah’ ka vlerë të madhe. Është mënyrë që Zoti e pëlqen prej robit kur ky i fundit e falënderon me të[1]. Në fakt, falënderimi i Allahut me këtë shprehje është traditë e përcjellë pejgamber pas pejgamberi[2]. Elhamdulilah-i është shprehja me të cilën edhe banorët e Xhennetit e falënderojnë Allahun:

وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّـهِ الَّذِي صَدَقَنَا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشَاءُ ۖ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ

Ata do të thonë: “Lavdi Allahut, që përmbushi premtimin e Vet e na dha në trashëgim Xhenetin, ku të vendosemi si të duam!” Sa i mrekullueshëm është shpërblimi i atyre që kanë punuar drejt!” [Zumer: 74][3]

Këtu mbase qëndron arsyeja pse kjo fjalë është ndër më të dashurat për Allahun dhe fjala që peshon rëndë në peshoren e veprave në Ditën e Llogarisë[4]. Madje, referuar sahabiut të nderuar, Husajnit, ‘hammadunët’ (falënderuesit) janë robërit më të mirë të Allahut në Ditën e Llogarisë[5].

Por, nuk është madhështore vetëm vlera e kësaj fjale, janë edhe domethënia dhe përmbajtja e saj.

 

  1. DOMETHËNIA E ‘ELHAMDULILAH’ -IT SI KONCEPT

2.1. Falënderim dhe jo vetëm

‘Hamd’-i shpreh një lloj falënderimi të veçantë për Allahun, ‘falënderim i cili bëhet duke ia atribuuar të falënderuarit (Allahut) tiparet e përsosurisë si dhe duke ia shprehur dashurinë.’[6]

Pra, janë dy elemente, pa të cilat nuk realizohet dot falënderimi:

1)     Përsosuria e Allahut, dhe

2)     Dashuria për Të.

Përshkrimi i Zotit me tipare të përsosmërisë nënkupton edhe:

1)     Përsosurinë në qenie, krijimtari, ligje dhe gjykime.

–         Allahu është i përsosur. Askush nuk është sikur Ai. Allahu nuk ka fillim dhe nuk ka mbarim. Ai nuk ka prind dhe nuk është prind i askujt. Nuk ka nevojë për askënd ndërsa të gjithë kanë nevojë për Të. Ai është i gjallë, vigjilent, i ditur, i fuqishëm, toka dhe qiejt janë në dorën e Tij, vepron si të dojë. Allahu është i falënderuar edhe nëse të gjithë e mohojnë. Për këtë shkak, Allahu në Kur’an e ka falënderuar Veten për të na treguar se mirënjohja ose mosmirënjohja jonë ndaj Tij nuk çojnë aspak peshë.

–         Kush mund të krijojë si Allahu? A nuk kemi parë qiejt dhe tokën, diellin dhe hënën, erërat dhe stuhitë, detet dhe lumenjtë? A nuk kemi shikuar në veten tonë? Kush mund të krijojë një njeri?! Shkencëtarët në Francë arritën që të punojnë një zemër artificiale e cila kryen çdo funksion të mundshëm që kryen edhe një zemër normale, me përjashtim të një funksioni: përjetimit. Ia transplantuan një njeriu dhe ai rroi për më shumë se dy muaj por nuk përjetoi kurrë as gëzim dhe as hidhërim. Këtë ndjesi, që është jetë, ia dhuron vetëm Allahu. Pra lëvizja nuk është jetë, përjetimi është jetë. Shkencëtarët i dhanë lëvizjes por jo jetën. Jetë jep vetëm Allahu.

–         Kush mund të ligjësojë si Allahu? Kur’ani është libër i pagabueshëm. Është i shpallur nga Allahu, i Gjithëdijshmi. Është libër që përmban normat më të mira dhe udhëzimet më të dobishme.

–         Allahu është bujar dhe i drejtë: bujar me besimtarët, i drejtë me mëkatarët. Pra, në asnjë rrethanë, përshkrimi i gjykimeve të Zotit nuk del jashtë këtyre dy perimetrave: nëse fal, fal me bujarinë dhe mëshirën e Vet; nëse ndëshkon, ndëshkon me drejtësinë e Vet.

Ndërsa dashuria për Allahun nënkupton lidhjen e sinqertë të besimtarit me Zotin e vet. Besimtarët e duan Allahun dhe Allahu i do besimtarët. Për këtë shkak, ‘elhamdulilah’-i është shprehje me të cilën veçohen besimtarët. Pra, në kohën kur shumë njerëz i mohojnë të mirat e Tij dhe nuk e falënderojnë, besimtarët e falënderojnë.

وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّـهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَـٰذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلَا أَنْ هَدَانَا اللَّـهُ

“...ata thonë: “Falënderojmë Allahun që na udhëzoi për këtë (për iman, për punë të mira, na hoq zilinë, na futi në Xhennet), pse sikur të mos na drejtonte Allahu, ne nuk do të dinim të udhëzohemi.” [A’rafë: 43]

2.2. Falënderim që shprehet me adhurim

Në kuptim të hamd-it disa dijetarë kanë thënë se bëhet fjalë për falënderimin që shtynë besimtarin ta bëjë si rezultat i të mirave që Allahu i jep. Të mirat e Allahut janë të pakufishme ndaj edhe falënderimi për to[7]. Por ky falënderim nuk është thjesht fjalë goje. Është falënderim që merr trajtë adhurimi duke iu nënshtruar dhe bindur Allahut, respektivisht duke çuar në vend urdhëresat e Tij dhe duke iu shmangur ndalesave të Tij.

2.3. Falënderim në çdo gjendje dhe pajtim me caktimet e Allahut

Hamd-i që, fillimisht nënkupton përshkimin e Allahut me tiparet e përsosurisë, nënkupton po kështu se ajo që Allahu ka caktuar për ne është më e mira dhe gjithsesi në dobinë tonë. Për këtë shkak, besimtari nga çdo gjendje në jetë, përfiton. Nëse i ndodhë një e mirë, e falënderon Allahun, gjë që meriton prej saj shpërblim. Nëse i ndodhë një e ligë, bën durim, për çka shpërblehet[8]. Këtu qëndron sekreti i lutjeve të Pejgamberit Muhammed ﷺ në të cilat falënderimi shprehet në çdo rast:

الحمدُ للَّهِ الَّذي بنِعمتِهِ تتمُّ الصَّالحاتُ

Falënderimi i takon Allahut me mirësinë e të Cilit plotësohen të mirat![9]

 والحمدُ لله على كلِّ حالٍ

“…Falënderimi i takon Allahut në çdo rast!…”[10]

2.4. Reflektimi në karakterin dhe sjelljet e besimtarit

Hamdi nënkupton, përveç tjerash, se Allahu është edhe falënderues, respektivisht shpërblyes për ata që punojnë e angazhohen. Allahu thotë në Kur’an:

وَمَا كَانَ اللَّـهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ

“…Dijeni se Allahu nuk ua humb besimin tuaj (d.m.th. namazin që keni falur nga Kudsi)…” [Bekare; 143]

فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِّنكُم مِّن ذَكَرٍ أَوْ أُنثَى

Dhe Zoti iu përgjigj lutjes së tyre: “Unë nuk do t’ia humb mundin askujt nga ju që ka bërë vepra, qoftë mashkull apo femër...” [Ali Imran: 195]

Së këndejmi, besimtari që e di se ka Zotin që nuk ia humb mundin:

1)     Motivohet edhe më shumë për të bërë vepra të mira

2)     Motivohet për t’iu bërë mirë njerëzve pavarësisht në ia dinë ata apo jo, sepse mjafton që Allahu ia vlerëson ato, dhe

Motivohet për mirësjellje dhe falënderim ndaj njerëzve të mirë duke marrë për bazë veprimet e Allahut me neve: Allahu nuk na i humb veprat andaj as besimtari nuk ua harron njerëzve të mirat.

 

Përmbyllje

Për fund, pasi që mësuam diç nga vlera dhe kuptimet e kësaj fjale të madhe, nuk mund të mos themi:

…الْحَمْدُ لِلَّـهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَـٰذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلَا أَنْ هَدَانَا اللَّـهُ

“…Falënderojmë Allahun që na udhëzoi për këtë, pse sikur të mos na drejtonte Allahu, ne nuk do të dinim të udhëzohemi.” [A’rafë: 43]

 

 

 

 

[1] Në hadith qëndron: ‘Allahu i Madhëruar ndahet i kënaqur kur robi han një ushqim ose pinë një pije dhe e falënderon për të.’ Transmeton Ibn Maxheh ndërsa Albani e ka saktësuar këtë hadith.

[2] Ademi a.s. kur teshtiu, e falënderoi Zotin duke thënë ‘elhamdulilah’; Nuhu a.s. e falënderoi me ‘elhamdulilah’ kur e shpëtoi nga zullumqarët [Kur’ani: Mu’minunë: 28]; Ibrahimi a.s. për evladët në pleqëri [Kur’ani: Ibrahim: 39]; Davudi dhe Sulejmani a.s. për mirësitë e dhëna atyre [Kur’ani: Neml: 15], Muhammedi a.s. siç do të përmendim raste gjatë shtjellimit të temës.

[3] Shih edhe ajetet; A’rafë, 43, dhe Fatir, 34.

[4] Imam Muslimi në Sahihun e tij ka regjistruar dy hadithe me këtë kuptim: ‘…Elhamdulilahi e mbush epshoren’ dhe ‘Tek Allahu fjalët më të dashura janë katër: subhanAllah, elhamdulilah, la ialhe il-laAllah dhe Allahu ekber.’

[5] E transmeton Ahmedi ndërsa Albani e ka saktësuar.

[6] Ky punim është bazuar në shpjegimet e librave në vijim: Taberiu, Muhammed bin Xherir, Xhamiu-l-bejan fi te’vili el-Kur’an, ver. Ahmed Muhammed Shakir, (Bejrut: Muessesetu-rr-rrisale, 2000), 5/570; Ibn Kethir, Ismail bin Umer, Tefsiru el-Kur’ani el-adhim, ver. Muhammed Husejn Shemsuddin, (Bejrut: Dar el-kutub el-ilmijje, 1419 h.), 1/538; Bejhakiu, Ebu Bekir Ahmed bin el Husejn, Kitab el-esma ve-s-sifat, verifikim dhe plotësim me shënime: Abdullah bin Muhammed Hashidi, (Xhidde: Mektebetu Sevadi, 1993), 1/160; Sa’di, AbduRrahman, Tejsiru-l-Kerimi-rr-Rrahman fi tefsiri kelami-l-Mennan, (Bejrut: Muessesetu-rr-rrisale, 2000), fq. 412; Uthejmin, Muhammed bin Salih, Tefsiru-l-fatihati ve-l-bekareti, (Saudi: Dar Ibn Xheuzi, 1423h.), 1/9.

[7] Kur’ani, Ibrahim: 34.

[8] Hadithin e transmeton Muslimi.

[9] Transmeton Ibn Maxheh ndërsa Albani e vlerëson për të saktë (hasen).

[10] Albani në Sahihu-l-mevarid, 2002, e konsideron të saktë (sahih).

UDHËZIME PËR PLANIN ADHURUES TË DHJETË DITËVE TË FUNDIT TË RAMAZANIT

UDHËZIME PËR PLANIN ADHURUES TË DHJETË DITËVE TË FUNDIT TË RAMAZANIT

 

Pas pak ditësh do të hyjmë në pjesën finale të Ramazanit, në dhjetë ditët e fundit, të cilat janë ditët më me vlerë. Ato janë pjesa e fundit e garës së Ramazanit në të cilën besimtari duhet të jep maksimumin. Në to është Nata e Kadrit, një mirësi ekskluzive e këtij ummeti, e cila është mëkat të lëshohet. Për këtë shkak, interesimi i Pejgamberit ﷺ për këto dhjetë ditë është shfaqur që në fillim, me rastin e urimit të tij për muajin e Ramazanit. Siç qëndron në hadith të saktë[1],  Pejgamberi ﷺ ka thënë: “Iu erdhi Ramazani, (i cili është) muaj i bekuar…Në të Zoti ka përzgjedhë një natë e cila është më të mirë se njëmijë muaj, ai që privohet prej mirësisë së saj, ai vërtetë është i privuar!” Pra, mos shfrytëzimi i kësaj mundësie të artë për të fituar këtë shpërblim të madh, është humbje e madhe. Ai që nuk fillon të lëvizë më shpejt në këto dhjetë ditë për të arritur tek finishi që është gëzim, ai është humbës. E për të mos lejuar humbjen dhe dështimin, na duhet që të vendosim plan të ri për shfrytëzimin e tyre. Duke qenë se mundësitë që na ofrojnë këto dhjetë ditë janë të shumta dhe të ndryshme, planin do tua lëmë ta përpiloni vetë si t’iu përshtatet ndërsa në vazhdim do t’iu ofrojmë -me lejen e Allahut- disa udhëzime dhe rekomandime që duhet të kihen parasysh gjatë përpilimit të këtij plani, në mënyrë që ai të jetë i suksesshëm.

Që të arrijmë mirësitë e këtyre dhjetë ditëve, që tani na duhet vendosmëri. Siç është përshkuar, Pejgamberi Muhammed ﷺ kishte një vendosmëri të rrallë për të përfituar nga këto dhjetë ditë. Aisheja r.a. rrëfen:

كان رسول الله صلى الله عليه وسلم يجتهد في العشر الأواخر ما لا يجتهد في غيره

“I Dërguari i Allahut angazhohej në dhjetë ditët e fundit më shumë se në ditët e mëhershme.[2]

Kjo vendosmëri është e nevojshme sepse mirësia që po kërkojmë, Nata e Kadrit, është e fshehur, andaj duhet kërkuar atë që nga fillimi i këtyre dhjetë ditëve e deri në fund të Ramazanit. Pejgamberi Muhammed ﷺ ka thënë:

الْتَمِسُوهَا فِي الْعَشْرِ الْأَوَاخِرِ مِنْ رَمَضَانَ

Kërkojeni Natën e Kadrit në dhjetë netët e fundit të Ramazanit…

Sikur edhe në punë tjera, edhe në adhurim, për të qenë më i suksesshëm, ai interesohej që pjesë e këtij plani të ishte edhe familja. Për këtë shkak angazhonte edhe familjen, respektivisht i zgjonte nga gjumi që të mos iu ikte koha duke fjetur. Ibni Rexheb Hanbeliu ka thënë: Kur vinte dhjetëshi i fundit, Pejgamberi ﷺ çdo anëtarë të familjes së tij që kishte mundësi për t’u falur nuk e linte pa e zgjuar prej gjumit. Për të shuar mundësitë e përfitimit sa më të madh, angazhimin preferohet shumë ta bëjmë bashkërisht, respektivisht të falemi bashkë në xhami sepse, siç ka thënë Pejgamberi Muhammed ﷺ: “Kush falet me Imamin derisa ta kryejë, i shkruhet sikur të jetë falur tërë natën.” Kjo na jep mundësinë që më pas, secili nga ne të gjejë kohë mjaftueshëm për ta adhuruar Allahun individualisht, respektivisht për të lexuar Kur’an, për të bërë dhikr, për tu lutur. Pejgamberi Muhammed ﷺ ka thënë: “Kush falet në Natën e Kadrit me besim dhe vetllogari, i falen mëkatet e mëparshme.[3]

Ajo që na duhet të kemi parasysh është se në këto dhjetë ditë nuk janë me vlerë vetëm netët, por edhe ditët. Andaj preferohet që të kalohen ditët në xhami. Ka qenë traditë e disa Sahabeve r.a. që të kalojnë kohën në xhami gjatë Ramazanit. Ku u pyetën për urtësinë e kësaj, thanë: Po duam ta ruajmë agjërimin tonë. Pra, të reduktojmë lëvizjet tona në mënyrë që të mos na ikën shpërblimi duke bredhur poshtë e përpjetë. Pejgamberi Muhammed ﷺ ka thënë: “Kush e fal sabahun me xhemat pastaj ulet dhe e përkujton Allahun derisa te lind dielli, pastaj ngritët dhe i fal dy rekate, ka shpërblimin sikur t’i ketë kryer një haxh dhe umre të plotë, të plotë, të plotë.” Mënyra më e mirë e fitimit të shpërblimit do të ishte sikur në këto dhjetë ditë të gjenim kohë për të qëndruar në i’tikaf, gjegjësisht në xhami, që t’i përkushtohemi vetëm ibadetit.

Në fund dua të kthehem në fillim prapë dhe të them se humbja e mirësive të këtyre dhjetë ditëve është humbja më e madhe që mund t’i ndodhë njeriut. Nata e Kadrit nuk është vetëm natë e shpërblimeve por edhe e caktimeve. Allahu thotë:

فيها يفرق كل أمر حكيم

Në atë (natë) zgjidhet çdo çështje në mënyrë të prerë.” [Duhan: 4]

Natën e Kadrit bëhen caktimi vjetor i atyre që do të lindin dhe do të vdesin. Paramendo sa humbje e madhe do të jetë për ne nëse na kalon ky Ramazan pa i shfrytëzuar këto mundësi ndërsa më nuk kemi jetë të presim Ramazana tjerë. Andaj, të nxitojmë që të mos na ikën shpërblimi i madh!

[1] Transmeton Nesaiu ndërsa Albani e ka cilësuar autentik.

[2] Transmeton Muslimi.

[3] Transmetojnë Buhariu dhe Muslimi.